Mamul maliyetlerinin belirlenmesinde kullanılan yöntemlerden biri
sipariş, diğeri safha maliyeti yöntemidir. Yapılan imalatın
bünyesine göre bu iki yöntemden biri veya bunların kombinasyonu
uygulanır. Safha maliyetinin uygulanabileceği işletmeler sabun,
deterjan, un, unlu mamuller, şeker, içecek, plastik, kağıt, boya,
dokuma ve benzeri alanlarda üretim yapan işletmelerdir. Sistemin
işleyişini şematik olarak şöyle gösterebiliriz.
2 safhalı bir işletmede
OCAK (Dönem)
I. SAFHA
Depodan gelen malzeme İŞLEM
Tamamlanan II.Safha
Tamamlanmayan (DSYM stok)
↓
Ertesi dönem tamamlanma işlemine devam etmek üzere bu
safhada kalacak.
II. SAFHA 1. safhadan gelenler işlenecek 2. tamamlananlar mamul olacak 3. tamamlanamayanlar ertesi döneme devredecek
ŞUBAT (Dönem)
I. SAFHA
1. Depodan gelen yeni mal işlenecek 2. Önceki Dönemden elde kalanların işlemi bitecek 3. Tamamlananlar 2.Safhaya gönderilecek 4. Dönem sonu itibariyle tamamlanamamış olanlar
ertesi dönem tamamlanacak
II. SAFHA
1. Önceki dönem 2.safhada elde kalana devam
edilecek 2. 1.Safhadan tamamlanmış mal gelecek 3. Tamamlananlar mamul olacak 4. Tamamlanamayanların imalatına ertesi dönem
devam edilecek
OCAK (Dönem)
Dönem maliyetleri
(H.Mad.D.İşç.GİM)
I. SAFHA
(kesme, biçme)
Depodan gelen
Tamamlanan
Tamamlanamayan
(DSYM stok)
II. SAFHA
(dikme, bitirme)
I.safhadan gelen
Tamamlanan ------------»
MAMUL
Tamamlanamayan
(DSYM stok)
ŞUBAT (Dönem)
Dönem maliyetleri
(H.Mad. D.İşç. GİM)
Önceki dönemden kalan
(DBYM Stok)
+Depodan gelen
Tamamlanan
Tamamlanamayan
Önceki dönemden kalan
(DBYM stok)
+I.safhadan gelen
Tamamlanan ------------»
MAMUL
Tamamlanamayan
İkinci safhaya geçmek için birinci safhadaki işlemlerin dönem
sonuna kadar bitirilmesi beklenemez. Dönemde iki safhada aynı
anda çalışır. 1.Safhada kapasiteye göre 1-2 günde bitirilen
kısım 2.safhaya hemen gönderilir, işlem orada devam eder.
Böylece dönem içinde safhalar arasında devamlı akış olur.
Hesaplamalar dönem sonu, itibariyle yapılır. Dönem sonunda dönem
içindeki miktar ve tutar hareketleri tespit edilir. Gerçek
rakamların yanı sıra tahmini veya standart rakamlarda
kullanılabilir.
Safha maliyetinde dikkate alınan husus, saptanmış olan (hafta,
ay gibi) periyottur. Bu periyot(dönem) bitiminde miktar yönünden
ne kadar mamul elde edilmiş, ne kadarı yarı mamul olarak
kalmıştır.
Tutar yönünden dönem maliyet giderlerinin ne kadarı mamule, ne
kadarı yarı mamule gitmiştir.
Bunların tespiti safha maliyetinin konusunu oluşturur.
İmalatın durumuna göre hammaddenin mamul hale gelmesi için bütün
safhaları dolaşması gerekmeyebilir.
Kimi imalatta ilk safhadan sonra elde edilen ürünün bir kısmı
satılabilir, bir kısmı ikinci safhaya, bir kısımda üçüncü
safhaya geçebilir. Kimi imalata hammadde 1. ve 2. safhalardan
sonra mamul olur. Kiminde 1. safhadan 3. safhaya geçer.
Bazı imalatta hammadde, üretimin başında verilir. Bazısında ara
safhalarda hammadde ilave edilir. Ara safhada hammadde
ilavesinde kimi imalatta mamul miktarı artar, kiminde imalatın
tamamlayıcı parçasıdır, miktarı etkilemez.
Safhalar, genel üretim giderleri gider dağıtım tablosunda yer
alan esas üretim yerleri ile aynı olmalıdır.
Çünkü dönem GİM rakamları buradan temin edilecektir. Hammadde
giderleri ambar çıkış kayıtlarından, direkt işçilik, işçilik
bordrolarından alınır.
Dönem başında yarı mamul varsa, evvela bunlar tamamlanıp,
sonrada depodan veya evvelki safhadan gelen malzeme mi
çalışılacak yoksa hangisine başlanırsa başlansın fark etmeyecek
mi? Eğer ayrım yapılacaksa şöyle düşünülür, önceki dönemde,
dönem sonunda tamamlanamayıp bu döneme aktarılan yarı mamul
kısmen tamamlanmıştır. Bu dönem kalan kısmı yapılacaktır.
Halbuki safhaya depodan veya evvelki safhadan gelen malzeme bu
safha için sıfırdan başlanacaktır.
Kısmen tamamlanmış dönem başı yarı mamule bu safha üretim
giderlerinden ne kadar harcanarak tamamlanacak, sıfırdan
başlananlar kaça mal olacak. Bu ayrımın cevabı FIFO yöntemi
uygulamasıdır. Eğer ayrım yapılmayacaksa ortalama yöntem
kullanılır. Yani o safhaya gelen malzeme ( gerek önceki
dönemden, gerek evvelki safhadan ) bütün olarak düşünülür. Dönem
sonunda tamamlanan ve tamamlanamayan birimlerin maliyeti
bulunur. Dönem maliyetleri üç yere sarf edilmektedir. 1. Bir önceki dönem sonundan kalan (bu dönem için
DBYM stok) yarı mamulün tamamlanmasına 2. Dönemde sıfırdan başlanıp, bitirilenlere 3. DSYM stoka
Bu dönem tamamlananlar ve tamamlanamayanlar için önceki dönemden kalıp
kalmadığı ayrımı yapacaksak FIFO, yapmayacaksak ortalama metodu
kullanacağız.
İşletmede dönem başı veya dönem sonu yahut her ikisinde henüz
tamamlanmamış mamul (yarı mamul) varsa bunların mamul ölçüsüne
göre ölçülmesi gerekmektedir.
Yarı mamuller tamamlanmamış olduğuna göre dönem sonunda bunların
mamule kıyasen ne ölçüde tamamlandığı tespit edilmelidir. Buna
tamamlanma derecesi denilmektedir. Ayrıca örneğin 5 adet bütün
elma ile 14 yarım elmayı 5+14 diye toplamak mümkün değildir.
Ölçü büyüklükleri aynı olmalıdır. 14 adet yarım elma, 7 adet
bütün elma eder. Yani yarım elmanın, bütün elma cinsinden
eşdeğeri 14/2=7’dir.
20 adet çeyrek elma 20/4=5 adet bütün elma sayılacaktır. Bu
kavrama da eşdeğer ürün denmektedir. Yarı mamuller, üretim
giderleri (hammadde, direkt işçilik, G.İ.M.) yönünden tamamlanma
dereceleri tespit edilip, eşdeğer miktarları bulunduktan sonra
aritmetik işlemlere (toplama, çarpma gibi) tabi
tutulabilmektedirler.
FIFO yönteminde bir dönem, DSYM stokların tamamlanma
dereceleri
H.madde açısından %90
D.işçilik açısından %80
GİM açısından % 70 ise
Ortalama yöntemde bu ayırım yapılamaz. Tamamlananın hepsi (yani
gerek önceki dönem D.S. stoktan tamamlanan, gerekse evvelki
safhadan tamamlanan) eşdeğer hesabında % 100 alınır.
Müteakip dönem DBYM stok olarak tamamlanma dereceleri.
H.Madde açısından 100-90 %10
D.işçilik açısından 100-80 %20
GİM açısından 100-70 %30 olacaktır.
Sıfırdan başlanıp tamamlananların, tamamlanma dereceleri tüm
maliyet unsurları açısından (hammadde, D.işçilik, GİM) % 100
erdir.
