|
11.05.2007 Emre Bayraktar
*
 Bu
Yazıya Yorum Ekle
Sayfayı yazdır...
DEĞERİ DÜŞEN
MALLAR ve MUHASEBE KAYITLARI
İşletmeler
faaliyetlerini gerçekleştirirken ; aktife kayıtlı emtialarında
emtianın kendi özelliklerinden , piyasa şartlarından , konjonktürel
faktörler v.b. nedenlerle veya deprem , sel felaketi gibi doğal
afetler dolayısıyla emtianın değerinde düşüklükler veya zayi olma
durumları sözkonusu olabilmektedir.
Vergi Usul Kanununda değeri düşen mallar ile ilgili olarak 274.madde
ve 278.madde hükümleri düzenlemiştir.Buna göre;
V.U.K.
274.maddesinde; “satın alınan veya imal edilen emtianın
maliyet bedeliyle değerleneceği” hüküm altına alınmıştır.
Yine aynı madde de “Emtianın maliyet bedeline nazaran
değerleme günündeki satış bedelleri % 10 ve daha fazla bir düşüklük
gösterdiği hallerde mükellef, maliyet bedeli yerine 267. maddenin
ikinci sırasındaki usul hariç olmak üzere, emsal bedeli ölçüsünü
tatbik edebilir.” hükmüne yer verilmiştir.Bu madde hükmüne
göre değeri düşen mallar ile ilgili olarak değer düşüklüğüne neden
olan herhangi bir sebep gösterilmemiş olup bu madde hükümlerine göre
değeri düşen malların emsal bedeli ile değerlenebilmesi için ;
1.
Değerleme gününde emtianın satış değeri maliyet değerinin altında
olmalı,
2.
Değerleme gününde emtianın değeri maliyet bedelinin %10 veya daha
fazla altında olmalıdır.
V.U.K.
278.maddesine göre ise ; “yangın, deprem ve su basması gibi
afetler yüzünden veyahut bozulmak, çürümek, kırılmak, çatlamak,
paslanmak gibi haller neticesinde iktisadi kıymetlerinde önemli bir
azalış vaki olan emtia ile maliyetlerin hesaplanması mutad olmayan
hurdalar ve döküntüler, üstüpü, deşe ve iskontolar emsal bedeli ile
değerlenir.” Hükmüne yer verilmiş olup 274.maddenin aksine bu
madde de değer düşüklüğüne konu olan olaylar ve bu olaylara benzer
diğer olaylar ( gibi haller ) kanun koyucu tarafından açıkça
belirtilmiştir. Yani bu madde hükümlerinde değer düşüklüğüne neden
olan veya olabilecek olaylar somut olarak belirtilmiştir.Bu madde
hükmünde belirtilen “ iktisadi kıymetlerinde önemli bir azalış “
lafzı net bir ifade olup yoruma açık olmakla beraber genel olarak
maliyet bedelinin %10 veya daha fazla altında değer azalışına
uğraması olarak yorumlanabilir. ( 1 )
Yukarıda sayılan
kanun hükümlerine göre değer düşüklüğüne uğramış olan emtialar için
işletmeler karşılık ayırarak bu değer düşüklüklerini gider olarak
yazabilmektedir.Ancak bu değer düşüklüklerinin giderleştirilebilmesi
için bu emtiaların değer düşüklüğünün miktarı “ Takdir Komisyon
“ ‘unca tespit edilmesi gerekir.
Emsal bedel
tespiti için değer düşüklüğünün ortaya çıktığı yılın sonuna kadar
takdir komisyonlarına başvurmaları gerekmektedir. Ancak emtiada
ortaya çıkan değer düşüklüğü doğal afetlerden kaynaklanıyorsa hesap
dönemi sonu beklemeden takdir komisyonuna başvurulması
gerekmektedir.
( 2 )
Takdir komisyonu
kararlarının hesap dönemi sonuna kadar mükellefe iletilmemesi
durumunda bu değer düşüklüğü için karşılık ayrılmaz.Ancak sözkonusu
takdir komisyonu kararının beyanname verme süresi içinde tebliğ
alınması durumunda gelir ve kurumlar vergisi beyannamesi üzerinde
gerekli düzeltmeler yapılır.Bunun yanı sıra sözkonusu kararın
beyanname verme süresi geçtikten sonra tebliğ alınması durumunda
düzeltme talebinde bulunulabilir.
( 3 )
Burada karşımıza
çıkan bir diğer husus ise işletmelerde çeşitli nedenlerle değer
kaybına uğramış olan bu emtiaların işletme tarafından sigorta
ettirilmiş olmasıdır.V.U.K. bu hususu 330.madde de açıklamıştır. “emtia
ve zirai mahsul ve hayvan kıymetlerinde vukua gelen zayiat
dolayısıyla alınan sigorta tazminatları bunların değerlerinden fazla
olursa bu fazlalık kâra alınır. İşletme hesabı esasında tutulan
defterde bu tazminat hasılat kaydedilir.”
Bu durumda sigorta
ettirilen ve değer kaybına uğrayan mal ile ilgili olarak alınan
sigorta tazminatları takdir komisyonunca takdir edilen değerden
fazla ise kara ilave edilerek vergilendirmeye tabi tutulacaktır.
DEĞERİ DÜŞEN VEYA ZAYİ OLAN MALLARA İLİŞKİN KDV
K.D.V. Kanunu’nun 4503 sayılı Kanun’un 3.maddesiyle değişen
30.maddesinin ( c ) bendinde
“deprem ve sel
felaketi nedeniyle zayi olanlar hariç olmak üzere zayi olan mallara
ait katma değer vergisi”nin
indirim konusu yapılamayacağı hüküm altına alınmıştır.
Dolayısıyla deprem ve sel felaketi dışındaki sebeplerle zayi olan
mallar haricindeki diğer malların KDV ‘ si indirim
konusu
yapılamayacaktır.Zayi olan malların KDV ‘sinin indirim konusu
yapılamaması 1 Seri No’lu KDV Genel Tebliği’nde
şu şekilde
açıklanmıştır ;
“Katma değer vergisi sisteminde alış vesikalarında gösterilen
verginin indirilmesi ve malların satışı
sırasında mala eklenen
değerin vergilendirileceği düşüncesine dayanır. Ancak, zayi olan
mallar için satış
ve dolayısıyla yaratılan bir değer olmayacağından,
bu mallara ilişkin alış vesikalarında gösterilen verginin
indirilmesi, zayi olan mallar üzerindeki vergi yükünü tamamen
ortadan kaldıracaktır. Dolayısıyla Kanun’un
30/c maddesi uyarınca,
zayi olan malların alış vesikalarında gösterilen Katma Değer
Vergisinden
indirilemeyecektir.” şeklindedir.
Bu
noktada karşımıza çıkan önemli bir husus ise zayi olan mallar ile
ilgili olarak tamamen ve kısmen zayi olma
kavramlarıdır.Malların
tamamen zayi olması durumunda yukarıda belirtilen hükümlerin
uygulanmasında herhangi bir sakınca
yoktur.Ancak malların kısmen
zayi olması durumunda ne şekilde işlem yapılacağı konusunda net bir
hüküm olmamakla
birlikte
uygulamada yoğunluk kazanan ve bizim de
katıldığımız görüşe göre; malların fiziki miktarında kısmen bir
azalma
meydana gelmesi halinde o malın kısmen zayi olduğunun kabulü
gerekir ve kısmen zayi olan kısma ilişkin KDV indirim konusu
yapılamaz. ( 4 )
DEĞERİ
DÜŞEN MALLAR İLİŞKİN MUHASEBE KAYITLARI
Değeri düşen mallar ile ilgili olarak bilanço usulünde defter tutan
mükellefler takdir komisyonlarınca tesbit edilen değerleri karşılık
gideri olarak ayırabilirler.Ancak işletme hesabı esasına göre defter
tutan mükellefler de ise böyle bir karşılık hesabı kullanılamayacağı
için takdir olunan değer doğrudan gider olarak yazılmalıdır.
Örnek 1 )
Maliyet Bedeli 300.000 ytl olan mal için % 40 oranında değer
düşüklüğü karşılığı ayrılacaktır. Sözkonusu
mal ertesi
yıl 200.000 ytl ye satılmıştır.
______________ /
_____________
157 Diğer
Stoklar 300.000
153 Ticari Mallar 300.000
______________ /
_____________
654 Karşılık
Gideri 120.000
158 Stok Değ.Düş.Karş 120.000
______________ /
_____________
690 Dönem
Kar/Zarar 120.000
654 Karşılık Gideri 120.000
______________ /
_____________
Malın Satılması
______________ /
_____________
100
Kasa 236.000
600 Yurt İçi Satışlar 200.000
391 H.KDV
36.000
______________ /
_____________
621 Satılan
Mal.Mal. 180.000
158 Stok Değer
Düş.Karş. 120.000
157 Diğer Stoklar 300.000
______________ /
_____________
600 Yurt İçi
Satışlar 200.000
690 Dönem Karı 200.000
______________ /
_____________
*
Denetçi
(1)
Hasan YALÇIN , “ Değeri Düşen , Çalınan ve Zayi Olan Mallar “
, Yaklaşım , 2000 / 2389
(2) Hasan YALÇIN
, a.g.e. ,
(3) Hasan YALÇIN
, a.g.e. , | 
